In de zorg en het sociaal domein werken veel bevlogen professionals. Mensen met hart voor cliënten, gezinnen en teams. Toch zien we dat juist deze betrokken medewerkers risico lopen op stressklachten of burn-out.
Niet omdat ze hun werk niet belangrijk vinden.
Maar vaak juist omdat ze het zó belangrijk vinden.
Als we het hebben over duurzame inzetbaarheid, gaat het meestal over werkdruk, roosters of taakverdeling. Maar een cruciale factor blijft vaak onderbelicht: de kwaliteit van motivatie.
En daar biedt de Zelfdeterminatietheorie (ZDT) een krachtig kader voor.
Wat is de Zelfdeterminatietheorie (ZDT)?
De Zelfdeterminatietheorie, ontwikkeld door Deci en Ryan, is een wetenschappelijke motivatietheorie die laat zien dat mensen optimaal functioneren wanneer drie psychologische basisbehoeften worden vervuld:
1. Autonomie
De ervaring dat je invloed hebt op hoe je werkt en keuzes kunt maken die passen bij jouw professionele oordeel.
2. Competentie
Het gevoel dat je bekwaam bent, groeit in je vak en effectief kunt handelen.
3. Verbondenheid
Je gezien en gewaardeerd voelen binnen je team en organisatie.
Wanneer deze drie basisbehoeften voldoende vervuld zijn, ontstaat intrinsieke motivatie: je werkt omdat je het belangrijk vindt en er betekenis in ervaart.
Wanneer ze onder druk staan, verschuift motivatie naar een meer gecontroleerde vorm:
werken vanuit moeten, verwachtingen of druk.
En dat verschil heeft grote impact op energie en herstel.
De relatie tussen motivatie en duurzame inzetbaarheid
Onderzoek naar duurzame inzetbaarheid, onder andere via het Job Demands-Resources (JD-R) model, laat zien dat bevlogenheid ontstaat wanneer hulpbronnen opwegen tegen taakeisen.
De Zelfdeterminatietheorie verdiept dit inzicht:
Niet alleen de hoeveelheid hulpbronnen telt,
maar ook of ze bijdragen aan autonomie, competentie en verbondenheid.
Een professional kan formeel voldoende ondersteuning krijgen,
maar zich toch leeg voelen wanneer er weinig ruimte is voor invloed of professionele afweging.
Duurzame inzetbaarheid gaat daarom niet alleen over belasting verminderen,
maar ook over motivatiekwaliteit versterken.
Vroege signalen van motivatie-erosie
In de praktijk zien we vaak subtiele signalen voordat er sprake is van uitval:
- Minder energie na een werkdag
- Sneller geïrriteerd of cynisch
- Moeite met herstellen in de avond
- Twijfel die rationeel wordt weggewuifd
- Het gevoel dat je vooral “moet”
Dit zijn geen tekenen van zwakte.
Het zijn signalen dat één of meerdere basisbehoeften onder druk staan.
Vroegtijdig herkennen van deze signalen is essentieel voor stresspreventie en burn-outpreventie.
Wat kunnen organisaties doen?
Voor werkgevers en HR-professionals ligt hier een belangrijke preventieve opdracht.
Stimuleer autonomie
- Geef ruimte voor professionele afweging
- Betrek medewerkers bij besluitvorming
- Verminder onnodige controlemechanismen
Versterk competentie
- Investeer in deskundigheidsbevordering
- Faciliteer intervisie en reflectie
- Geef constructieve feedback
Bouw aan verbondenheid
- Creëer psychologische veiligheid
- Stimuleer samenwerking
- Normaliseer gesprekken over energie en herstel
Duurzame inzetbaarheid is geen individueel project.
Het is een samenspel tussen professional en organisatie.
Wat kun je als professional zelf doen?
Ook individueel kun je reflecteren op je motivatie:
- Werk ik vanuit “willen” of vooral vanuit “moeten”?
- Waar ervaar ik invloed en waar niet?
- Wanneer voel ik me het meest bekwaam in mijn werk?
- Voel ik me voldoende verbonden in mijn team?
Door deze vragen serieus te nemen, voorkom je dat signalen zich opstapelen tot langdurige stress of burn-out.
Preventie begint bij motivatie
Stresspreventie begint niet bij verzuim.
Het begint bij het versterken van gezonde motivatie.
Wanneer autonomie, competentie en verbondenheid in balans zijn, ontstaat er ruimte voor bevlogenheid én herstel.
Duurzame inzetbaarheid vraagt daarom om meer dan werkdrukverlichting.
Het vraagt om aandacht voor de psychologische basis van motivatie.
En dat gesprek begint vaak met één eerlijke vraag:
Worden mijn basisbehoeften in mijn werk voldoende vervuld?
Lees ook meer over motivatie en de zelfdeterminatietheorie op: Zelfdeterminatietheorie: hoe zorg je voor de juiste motivatie om beweeggedrag te veranderen? – Allesoversport.nl